Шчыра кажучы, на сустрэчу з Ганнай Іванаўнай Сланімскай — сведкай жудасных падзей у лютым 1943 года ў в. Жавулкі — ісці было цяжка. Немагчыма проста слухаць тыя жахлівыя гісторыі – іх трэба перажыць разам з жанчынай. А ці магчыма перажыць ТАКОЕ?!
“Вёска Жавулкі да вайны была вялікая. Нават тратуары зроблены былі. Вельмі прыгожы стаяў клуб, дзе ў мірны час іграў духавы аркестр, я і кіно там яшчэ глядзела, балкон памятаю. У нашай вёсцы і радзільны дом працаваў, і дзіцячы сад, у якім дзяцей адзявалі ў аднолькавае адзенне: хлопчыкаў – у сацінавыя касцюмчыкі сіняга колеру, а дзяўчат – у бела-зялёныя сукеначкі з кветачкамі”, –
праз слёзы дзеліцца ўспамінамі аб мірным жыцці суразмоўца. Пра тое, што перажыла яна, будучы адзінаццацігадовай дзяўчынкай, успамінае даволі часта: “Бывае, ноччу не сплю, усё перадумаю. Як зваліся, колькі дзяцей у каго было. Кожнага памяну”.
Першая сустрэча сям’і Кузьміч (дзявочае прозвішча Г. І. Сланімскай) з фашыстамі адбылася недзе на другі дзень пасля пачатку вайны: у вёску яны прыехалі на матацыклах і адразу пачалі весці сябе брыдка, абуральна. Нечым спадабалася ім хата Кузьмічоў, бо, выгнаўшы з дому гаспадароў, карнікі размясцілі ў ёй штаб. А маленькі брат Толік аднойчы змудраваў і выкраў жалезны кубачак. Як тады ўсе перапалохаліся! Але нічога, абышлося. А той кубачак перажыў і пажарышча, нават пасля вайны яшчэ быў.
“У сям’і нашай было пяцёра дзяцей: Фаня, Міша, Толік, На-дзя і я, –
Ганна Іванаўна звярнулася да мінулага. – Мы былі партызанскай сям’ёй, таму, калі прыйшлі немцы, нас ніхто не хацеў пускаць да сябе: баяліся. Карнікі прыйшлі, і ўсе людзі паўцякалі, а потым пачалі пакрыху вяртацца. Бо так было: хто ўцёк, дык усё дабро пазабіралі ў іх, а хто не ўцякаў, дык у таго нічога не бралі. А немцы ўжо нікога не выпускаюць. Мама, Кузьміч Агата Германаўна, думала, што калі аддасць дзяцей да іншых людзей, то такім чынам выратуе іх. Але выйшла інакш…”
Ганна Іванаўна паціху выцірае слёзы: “Браціку было 10 гадкоў, ён хаваўся ў другой хаце, як і вырашыла мама. А немцы прыйшлі і забілі яго і ўсіх, хто там быў. Толік, як прадчуваў, што чакае яго нешта нядобрае. Казаў, што калі будзе падаць з неба камета на яго хату, ён пойдзе да сябра, а калі на хату сябра, то пойдуць да Толіка. Вельмі жыць ён хацеў… А тата напярэдадні сасніў, што выкапалі дзве ямы. Так і адбылося, –
Ганна Іванаўна на некаторы час змаўкае. І зноў, праз слёзы. – Загінула і сястра На-дзя, ёй было 17 гадоў. Усё жыццё мама плакала, што параскідала дзетак па хатах, але не выратавала іх. З гэтым болем і пакутавала астатняе жыццё”.
“Тата, Кузьміч Іван Трафімавіч, хаваўся ў гумне, –
Ганна Іванаўна працягвае ўспаміны. – Там і конь стаяў. Прыйшлі немцы, каня забралі, а гумно падпалілі. Тата вырашыў, што дзверы замкнуты, і яму ўжо не выратавацца. Узяў рэмень, закінуў за бэльку: павесіцца хацеў, каб не мучыцца. Але тут дзверы раптам адчыніліся: аказалася, карнікі іх не замкнулі. Так пад покрывам дыму і ўцёк. Сястра мая Фаня нядаўна нара-дзіла, дзіцяці было два тыдні. Яго ўжо потым і спавівалі ў лесе, дзе хаваліся. Мама была ў хаце, калі немцы стукаліся ў вокны, пагражалі. Потым немец пераключыў увагу, і мы паспелі ўцячы і схавацца на гары. Прыбеглі мы з мамай да нейкай жанчыны на гумно, яна замкнула нас і пайшла. Потым прыйшлі немцы, збілі замок і падпалілі гумно. Мы і хрысціліся, і маліліся. Мама казала, каб я адбіла дошчачку, але не атрымалася ў мяне. Тады мы разам прыгнулі праз агонь. Добра, што толькі адзенне падпалілі, а самі выратаваліся. На клубе стаяў кулямёт, з якога стралялі па тых, хто імкнуўся выратавацца. Калі мы падымаліся ісці, тут ён і стракатаў. Неяк дапаўзлі да лесу. Там і перачакалі. Кожную хату, у якой немцы пастралялі жыхароў, тут жа падпальвалі”.
Ганна Іванаўна ўздыхае (цяжка даюцца ёй успаміны): “Прыйшла ў Жавулкі нейкая жанчына муку змалоць, ды не паспела вярнуцца да прыходу немцаў. Каля хаты знаёмай, да якой яна прыйшла, гыргыталі фашысты. Аднак у хату заходзіць баяліся. Вызывалі мужчын і тут жа, у сенцах, стралялі. Астатнім крыкнулі: “Лажы-ы-ысь!” і тады з кулямёта пачалі страляць. Пасля ўжо ўвайшлі ў хату, каб забраць усё, што можна. Нейкаму гаду спатрэбіўся рушнік, ён і палез па яго ды наступіў на руку той жанчыне (у яе выпадкова не трапіла куля). Потым азірнуўся, паглядзеў, што ўсе ляжаць у крыві, і пайшоў, дабіваць нікога не стаў. А жанчына тая крыху пазней уцякла”.
“Мая сяброўка Жэня ўспамінала, як яны з дзецьмі забеглі ў хлеў, схаваліся, –
суразмоўца цяжка ўздыхае. – А тут дзіця, маленькая Анька, заплакала, немец вярнуўся і застрэліў яе. Жэнька стаіць, а немец, палажыўшы аўтамат на руку, строчыць і строчыць у яе бок. Уся хустка была прастрэленая, а дзяўчына – жывая. Вось як бывае ”.
“Пархомчыкаву хату таксама наведалі фашысты. Сярод іншых у калысцы там было малое дзіця. Спачатку яму паранілі ручку, –
Ганна Іванаўна паказвае, як сядзела гэтае дзіця, звесіўшы параненую ручку з калыскі (гэта яны ўбачылі ўжо потым, калі вярнуліся, каб пахаваць забітых), – а пазней і дабілі. Мы яго палажылі да мамы”.
“На ноч хадзілі ў суседнія вёскі, днём знаходзіліся ў лесе. Старыя мужчыны, якія таксама выратаваліся, наламалі лапак елак, на іх і ляжалі, –
відаць, што кожны эпізод успамінаў Ганна Іванаўна перажывае быццам упершыню. – Людзі далі нейкіх лахманоў, яны і былі замест адзення. Потым жылі ў лазні, дзе пабудавалі мо з пяць печак для кожнай сям’і. Нават, памятаю, як у лазні памёр партызан, які быў паранены. Прывозілі і забітых. Мы іх пахавалі ў садзе, а потым перанеслі ў брацкую магілу, што ў Пацейках. Праз некаторы час, калі троху пацішала, сталі хадзіць на пажарышча, разгрэбвалі, знаходзілі рэшткі родных і знаёмых, хавалі. Знайшлі тое, што засталося ад татавай сястры Клімчэні Кацярыны, пахавалі на могілках у Чырвонай Горцы, пазней паставілі помнік. Адных хавалі там жа, другіх – у Жавулках. Аднойчы пайшла мама разгрэбваць пажарышча ды доўга не прыходзіла. Я спалохалася, пайшла за ёю. Прыходжу і бачу: поўзае мама па тым, што раней было нашай хатай, шукае, грабе. Знайшла кусок швэдара, які ў той дзень быў на Надзі, а тканіна тая цэленькая, зусім не апаленая, –
старая жанчына далонямі паказвае, якога памеру быў той кавалачак. – Многіх хавалі тут жа, на пажарышчах. Зіма, снегам заграбеш тое, што некалі было чалавекам, а назаўтра бачыш – усё зноў на паверхні: лісы ці ваўкі за ноч паразграбалі.
Сярод карнікаў і свае, мясцовыя, былі і, мабыць, “бандэраўцы”: акцэнт у іх быў украінскі. Недзе ў 60-я гады прывозілі аднаго гада да нас у вёску на апазнанне, –
тут голас Ганны Іванаўны нібы наліваецца ноткамі гневу. – Мама аднаго пазнала, хацела падысці і стукнуць яго. І Ніна Фурманава таксама пазнала яго і кажа: “І ты быў!” А ён стаіць і не адмаўляецца. Толькі дзіву даецца: як калгас змяніўся!”
Надрукаваўшы апошні сказ, я стаўлю кропку. Але ва ўспамінах Ганны Іванаўны Сланім-скай, як і іншых сведкаў тых жудасных падзей, нельга паставіць кропку. Як нельга выкінуць з памяці народнай той страшны люты 1943 года.
Дзіяна ТКАЧЭНКА
Фота аўтара
МАСЯВІЧЫ. Вёска ў Бабаўнянскім сельсавеце. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны 32 двары, 138 жыхароў. У лютым 1943 г. вёска знішчана нямецка-фашысцкімі акупантамі разам з жыхарамі (130 чалавек). Пасля вайны не адноўлена. Увекавечана ў мемарыяльным комплексе «Хатынь».
РУЛЁВА. Вёска ў Слабада-Кучынскім сельсавеце. Перад вайной 11 двароў, 26 жыхароў. У лютым 1943 г. нямецка-фашысцкія акупанты спалілі вёску і загубілі 22 жыхары. Не існуе з 1976 г. Ахвяры фашызму ўвекавечаны ў мемарыяльным комплексе «Хатынь».
ЖАВУЛКІ. Вёска ў Пацейкаўскім сельсавеце. Напярэдадні вайны 156 двароў, 785 жыхароў. У 1943 г. нямецка-фашысцкія акупанты спалілі 121 двор і загубілі 512 жыхароў. У 1967 г. на магіле ахвяр фашызму ўстаноўлены помнік.
«Памяць. Капыльскі раён», 2001 г.
В соответствии с Указом Президента Республики Беларусь №407 от 4 августа 2009 года «О некоторых вопросах обмена документов, подтверждающих право граждан на льготы» Копыльским районным военным комиссариатом в течение 2012 года проведен обмен удостоверений участников ликвидации последствий катастрофы на Чернобыльской АЭС на удостоверения пострадавших от катастрофы на Чернобыльской АЭС, других радиационных аварий, лицам, направлявшимся военным комиссариатом на специальные сборы по ликвидации катастрофы на ЧАЭС.
С 1 января 2013 года удостоверения участников ликвидации последствий аварии на Чернобыльской АЭС являются недействительными. Предоставление льгот (в частности выплата пособия по временной нетрудоспособности в размере 100% заработка, предоставление отпусков на льготных условиях, санаторно-курортное лечение и т. д.) осуществляется только при представлении удостоверения пострадавшего от катастрофы на Чернобыльской АЭС, других радиационных аварий нового образца.
Сергей БАРТАШЕВИЧ,
военный комиссар Копыльского райвоенкомата, подполковник
