«У маладосці я мала цікавілася гісторыяй родных, пра што вельмі шкадую, – успамінае дачка нашай гераіні, ветэран педагагічнай працы Ларыса Нікалаева. – Аднойчы ўвесну 1969 года падчас здачы экзамена ў Мінскім педагагічным інстытуце адбыўся выпадак, які ўсё змяніў.
Камісію ўзначальваў палкоўнік. Убачыўшы маё дзявочае прозвішча Лазарэвіч і пачуўшы, што я з Капыля, ён спытаў пра маці – Вольгу Пятроўну. Выкладчык расказаў, што мая мама была сапраўдным героем: увесь час дзейнасці партызанскага атрада яна выпякала для байцоў самы смачны хлеб, рызыкуючы жыццём, бо немцы не далі б літасці ні ёй, ні дзецям. Палкоўнік перадаў прывітанне ад былога камандзіра».
Ці было яно, дзяцінства?
Нарадзілася Вольга Пятроўна Лазарэвіч у Капылі ў 1909 годзе і пражыла 91 год. была не знакамітай асобай, а простай жанчынай, выгадавала шасцёра дзяцей. Народжаная падчас жніва, яна была адной з двайнят, але яе маці і сястра памерлі пры родах. Дзяўчынку, названую Вольгай, узяў на выхаванне брат яе памерлай маці Пётр Малевіч. Мама з цеплынёй успамінала цётку Наталлю, якая яе выгадавала. З ранніх гадоў дзяўчынка дапамагала па гаспадарцы: пасвіла гусей, карміла курэй, а пазней выконвала больш складаную працу. Нават з дарослымі жанчынамі жала панскае жыта. Аднойчы пан заўважыў яе старанне, пахваліў, даў манету і загадаў зрабіць для малой сярпок. Так яна разам з іншымі яшчэ доўга жала збажыну на панскім полі.
У школу бегала паўтары зімы, у мароз, без цёплага адзення. Чытала павольна, але ўсё жыццё любіла кнігі і газеты. Успамінала часы акупацый (нямецкай і польскай), падчас якіх чужынцы бязлітасна рабавалі беларусаў. Калі ў Капылі ўсталявалася Савецкая ўлада, людзі жылі сваімі гаспадаркамі і шмат працавалі.
У маладосці ў Вольгу трапіла маланка, і ніхто не думаў, што ачуняе. Але дзяўчына цудам выжыла, пасля чаго атрымала мянушку «Маланка».
Пазней, у часы стварэння калгаса, разам з цёткай Наталляй яна ўступіла ў яго, аддаўшы каня, воз, карову і зямлю.
Жыццё за мужам…
Выйшла замуж за высокага прыгожага Мікалая. У 1928 годзе нарадзіўся першынец, якога таксама назвалі Мікалай, а ў 1931-м – другі сын Аляксандр. Неўзабаве з’явіліся адна за другой тры дачкі. Сям’я жыла бедна. Жанчына працавала ў калгасе і адкладвала грошы на будаўніцтва новай хаты, купляўшы дрэва, але пазней схаваныя ў куфры сродкі прапалі. Высветлілася, што муж прайграў усё ў карты, пакінуўшы сям’ю без матэрыялаў для дома. Пасля чарговай сваркі Мікалай падняў руку на жонку. Вольга сабрала рэшткі лесу і запрасіла будаўнікоў. Так з’явілася маленькая хатка з сенцамі і каморай. Старэйшыя дзеці пайшлі ў школу, а меншыя – у калгасны садок.
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны жыццё яшчэ больш ускладнілася: Мінск і Капыль былі заняты немцамі 27 чэрвеня 1941-га. Па ўспамінах Вольгі Пятроўны, немцы ў 1941-м былі куды больш лютымі, чым у 1918-м – зверствы адбываліся на кожным кроку. З 1942 года ў ваколіцах пачалі стварацца партызанскія атрады. Бацьку, якому трэба было клапаціцца пра вялікую сям’ю, у лес не ўзялі, пакінуўшы сувязным. Сама маці глядзела дзяцей і працавала на гаспадарцы. Пра той час яна не любіла ўспамінаць. Пасля вызвалення Беларусі бацьку мабілізавалі ў Чырвоную армію.
Вайна ўжо набліжалася да канца, калі здарылася самае страшнае. 25 красавіка 1945 года сын Аляксандр (Шура), якому было 14 гадоў, пайшоў у лес па дровы. Секучы галлё, хлопец натыкнуўся на міну. Маці, якая была побач, адкінула выбуховай хваляй. Калі яна апрытомнела і вярнулася на месца трагедыі, то ўбачыла жудасную карціну: цела хлопчыка разарвала на кавалкі. Ра-зам з суседзямі яны сабралі астанкі, а старшыня калгаса дапамог пахаваць сына. Гэта стала велізарным горам для сям’і. На жаль, ніводнага фотаздымка юнака не захавалася.
…і без яго
У канцы лета 1945 года паранены бацька вярнуўся са шпіталя, а ў 1946 годзе нарадзілася Ларыса. Праз год з’явілася яшчэ адна сястра, якую назвалі Аляксандрай у гонар загінулага брата. Але радасць была нядоўгай: бацька кінуў сям’ю. Ён уцёк у Віцебск з суседкай, пакінуўшы Вольгу Пятроўну адну з шасцю дзецьмі.
Адразу пасля вайны жанчына працавала на свінаферме, лютаваў голад, і дзейнічалі жорсткія сталінскія законы: за каласок арыштаваць маглі. Яна з удзячнасцю ўспамінала загадчыка фермы Уса – строгага мужчыну, які часам тайком сыпаў ёй у кішэню халата жменю дробнай бульбы для дзяцей.
– Доўгі час працавала конюхам – гэта была цяжкая мужчынская справа ад цямна да цямна. Яна навучылася рабіць усё: арала, касіла, пякла хлеб. За працу плацілі не грашыма, а зернем, зарабіла 760 працадзён, – расказвае Ларыса Нікалаева. – Памятаю, як зімой да нас прыйшлі людзі, забралі апошняга кабана за нявыплачаны падатак. Старэйшая сястра Вера, скончыўшы 4 класы, пайшла працаваць, каб дапамагаць матулі. Малодшая Надзя, скончыўшы 7 класаў, паступіла ў статыстычны тэхнікум. Стыпендыя была мізэрная, і дзяўчынка пісала: «Мама, засталося 25 капеек, дзе ўзяць?» Мама вязала дровы ў лесе і прадавала іх, каб выслаць дачцэ хоць нейкую капейку. Сястра Люба закончыла школу і паехала ў Віцебск. Там захварэла на сухоты лёгкіх і ледзь выжыла. Была вымушана вярнуцца ў Капыль. Бог памог і добрыя людзі: сястра паправілася. Потым мама перайшла на малочную ферму, а мы дома засталіся ўтрох: яна, я і Шурка. Мы ўжо вучыліся ў школе, мне вельмі падабалася спасцігаць навукі, асабліва рашаць задачы па матэматыцы за сястру і сябровак. Нягледзячы на беднасць, у нас было шчаслівае дзяцінства: мама ніколі не сварылася, не біла, і ў хаце не было скандалаў.
Пры Хрушчове калгаснікі атрымалі пашпарты, пенсію і правы. Пенсія ва ўсіх была невялікай – усяго 12 рублёў, але маці, нягледзячы на тое, што шматдзетная, працавала вельмі многа і атрымала 19 рублёў 93 капейкі. Яна штодня даглядала цялят на ферме, а дочкі падмянялі яе летам. У нядзелю яна давала ім адпачыць: хадзілі ў кіно, калі не было грошай, то прадавалі яйкі, каб купіць білеты.
Ні дня без працы
– Нават у пажылым узросце мама хадзіла ў калгас перабіраць бульбу, брала нормы буракоў і льну, а мы з сястрой ёй дапамагалі. Праўда, адпрацаваныя дні не заўсёды запісвалі. Таму і стажу недалічылі, – узгадвае дачка. – Я пасля заканчэння інстытута вырашыла разабрацца. На маё пытанне, чаму маме не павялічылі пенсію, у канторы калгаса адказалі, што ў яе ўсяго 16 гадоў стажу. Мне ўдалося дабіцца пераразліку. Сапраўдны стаж мамы склаў 43 гады, пасля чаго памер яе пенсіі павялічыўся ўдвая.
У вольны вечар яна вельмі любіла чытаць газеты і кнігі, якія прыносіла ёй я. Мама была неверагодна начытанай: ведала на памяць «Цыганы» Пушкіна, шматлікія вершы, прыказкі і анекдоты, умеючы падвесці іх да любой жыццёвай падзеі. Для суседзяў мама была хатнім лекарам – лячыла банькамі. А яшчэ яна выдатна вязала цёплыя рукавіцы, унікальныя лёгкія мяцёлкі і кошыкі. Нядаўна знайшоўшы іх на гарышчы, я парадавалася як скарбу, бо мама сама была золатам – добрай, спагадлівай і надзіва працавітай жанчынай.
Гэтыя рысы перадаліся ўсім дзецям. Мая малодшая сястра стала лепшым брыгадзірам тынкоўшчыкаў у Капылі і Мінскай вобласці, а я выбрала нялёгкую працу настаўніцы. Спачатку маці лічыла маю справу заняткам несур’ёзным у параўнанні з фізічнай працай. Але калі яна ўбачыла, як я займаюся па начах, а да нас дадому ходзяць вучні і бацькі, то змяніла сваё меркаванне, прызнаўшы, што праца педагога таксама патрабуе поўнай самааддачы.
Фота з сямейнага архіва Ларысы НІКАЛАЕВАЙ
Комментарии